اقسام استثنائى قياس استثناتى همانطور كه ملاحظه كرديد ، متشكل از يك قضيه شرطيه و يك قضيه حمليه مىباشد . شرطيه‌اش مىتواند متصله باشد و يا منفصله ، و منفصله هم مانعة الجمع است يا مانعة الخلو يا منفصله‌ى حقيقيه . قضيه‌ى حمليه‌اى كه با شرطيّه‌ى متصلة است ، گاهى در مقدّمه ، وضع مقدم مىكند ، و گاهى وضع تالى ، و گاهى نفى مقدم مىكند ، و گاهى نفى تالى . ولى تنها وضع مقدم يا نفى تالى نتيجه مىدهد . مثل : اگر زيد انسان باشد حيوان است ؛ ليكن او انسان است ، پس حيوان است . ولى نفى مقدم نتيجه‌ى نفى تالى نمىدهد و وضع تالى هم وضع مقدم را نتيجه نمىهد ؛ زيرا ممكن است تالى اعم از مقدم باشد . مانند مثال مزبور ليكن اگر منفصله‌ى حقيقيه باشد ، وضع و يا نفى هر يك از مقدم و تالى آن ، در قضيه‌ى حمليه همراهش ، نتيجه مىدهد . مثل : يا اين عدد زوج است و يا فرد ؛ ليكن فرد است ، پس زوج نيست ، يا فرد نيست ؛ پس زوج است يا زوج است ، پس فرد نيست يا زوج نيست ؛ پس فرد است . و اگر منفصله مانعة الجمع باشد ، وضع مقدم و يا تالى ، نفى ديگرى را نتيجه مىدهد ؛ چون اجتماعشان محال است ، ليكن نفى يكى مفيد چيزى نيست ، چون مانعة الخلو نمىباشد . مثل : يا اين حيوان گاو است يا گوسفند . و اگر مانعة الخلو باشد ، فقط نفى هر يك از مقدم و تالى ، وضع ديگرى را نتيجه مىدهد . مثل : حسن يا در درياست و يا غرق نمىشود . ( يعنى اگر در دريا نباشد ، غرق نمىشود و اگر غرق بشود ، در دريا هست ) .